Phèn tiềm tàng được tìm thấy trong những lớp đất trầm tích chứa pyrite (FeS₂). Khi con người tác động vào loại đất này như đào ao, đắp đê, quá trình axit hóa diễn ra ở nhiều mức độ khác nhau, tạo ra hàm lượng phèn khác nhau. Đất phèn tiềm tàng thường ở vùng đất thấp gần biển, chất đất xấu, nghèo dinh dưỡng, làm giảm hiệu quả canh tác và nuôi trồng.
Nguồn gốc của phèn sắt trong ao
- Ao nhiễm phèn do sắt, nhôm khiến pH thấp, làm giảm tốc độ tăng trưởng của tôm; khi vượt ngưỡng cho phép có thể làm tôm chết hàng loạt.
- Phèn sắt trong đất và nước làm giảm lượng phosphor sẵn có, hạn chế nguồn dinh dưỡng cho tảo có lợi phát triển. Phèn sắt bám lên cơ thể tôm còn cản trở hấp thu qua vỏ và quá trình lột xác.
- Ở ao nuôi lâu năm, kết tủa sắt pyrite ở lớp đất yếm khí làm lưu huỳnh và hợp chất lưu huỳnh tích lũy ngày càng nhiều, dễ tạo ra H₂S — vô cùng độc với tôm.
Ảnh hưởng của phèn sắt đến ao tôm
- Ao nhiều phèn sắt làm giảm pH, từ đó giảm độ kiềm và tăng CO₂ lên mức nguy hiểm. Khi pH nhỏ hơn 7,5, tăng trưởng bắt đầu giảm; khi pH = 4,5 tôm sẽ chết.
- Khi pH thấp, tôm mềm vỏ, không lột xác được và chậm phát triển hơn so với tôm sống trong ngưỡng pH 7,5-8,5.
- Nồng độ CO₂ cao và pH thấp hạn chế hòa tan oxy, dẫn đến phân tầng oxy trong nước, làm tăng quá trình khử sulfate sinh ra H₂S. Ở 32°C, chỉ 7,6% H₂S ở dạng không ion hóa (độc), nhưng khi pH = 5,0, tỷ lệ này tăng lên 98,9% (Boyd, 1979).
- Mang tôm bị sắt bám vào khiến tôm chết chủ yếu do thiếu oxy — thường xảy ra sau mưa lớn khi phèn ở bờ ao bị rửa trôi.
Biện pháp phòng ngừa
- Sau khi phơi đáy, bơm nước vào đủ xấp đáy ao, sau đó rút cạn và rửa ao đến khi pH lớn hơn 4. Nền đáy cần khô hoàn toàn để oxy hóa sắt trước khi rửa tiếp với mực nước cao hơn.
- Trồng cỏ ở bờ ao để ngăn hạt đất oxy hóa tràn vào ao và giúp hấp thu, loại bỏ sắt trong đất.
- Giữ ổn định mực nước để hạn chế quá trình tái sản sinh sắt.
Biện pháp giảm sắt trong ao
- Lót đáy ao bằng nhựa HDPE để giảm tiếp xúc giữa nước và đất.
- Sục khí kết hợp tạo dòng chảy để giảm phèn sắt ở mức cho phép.
- Đánh vôi tùy theo nồng độ sắt: 0,1 kg/m² tại đáy ao, hoặc 0,3-0,5 kg/m tại mương, rãnh suốt mùa mưa.
- Sử dụng SOILEX để kiểm soát sắt và cung cấp dinh dưỡng như phosphate và sulfate cho nước và đất.
Giải pháp sinh học
Vi khuẩn cố định sắt trong SOILEX oxy hóa hiệu quả Fe²⁺ thành Fe³⁺, kể cả trong điều kiện yếm khí, thông qua hệ vi sinh vật loại CO₂ và phức hợp axit hữu cơ chứa sắt làm nguồn carbon. Một trong sáu chủng vi sinh của SOILEX, T. ferrooxidans, lấy năng lượng bằng cách oxy hóa Fe²⁺ thành Fe³⁺ và khử hợp chất lưu huỳnh thành axit sulfuric, giúp đất sinh ra phosphate và sulfate, làm đất màu mỡ hơn.
Sử dụng SOILEX định kỳ 15 ngày/lần trong suốt vụ nuôi đối với ao lâu năm, ao nhiễm phèn và trong mùa mưa, để hạn chế phát sinh H₂S, tảo bất lợi, hạ phèn, giảm sắt, giảm mùi hôi và phục hồi nền đáy ao.